Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

DNA

Amerikaanse biomedici hebben een nieuwe genmutatie ontdekt die manie veroorzaakt. Mogelijk heeft ook een deel van de mensen met ADHD, bij wie medicijnen niet helpen, dezelfde genafwijking.

Personalized medicine is een van de sleutelwoorden binnen het medisch onderzoek van de laatste jaren. Maar, waren medicijnen dan niet altijd al afgestemd op jou als persoon? Ja, natuurlijk. Wetenschappers zijn echter gaan beseffen, dat aandoeningen die hetzelfde ziektebeeld geven toch een verschillende oorsprong kunnen hebben. Omdat er bijvoorbeeld een ander genetisch ‘foutje’ achter zit.

Het bekendste voorbeeld is misschien dat van kanker. De ene borstkanker (om een willekeurige kankervorm te noemen) is de andere niet. De tumor kan veroorzaakt worden door verschillende fouten in genen, die er allemaal voor zorgen dat de cellen van het borstweefsel ongecontroleerd gaan delen. En die verschillende oorzaken vragen meestal elk om een eigen behandeling.

Ditzelfde speelt ook bij allerlei andere ziektes. Inclusief gedragsaandoeningen. Het is nog nooit gelukt om dé genvariant die vinden die verantwoordelijk is voor ADHD, of depressie, of noem maar op. Omdat er niet één oorzaak is. Er zijn verschillende genetische mutaties die allemaal zo’n aandoening kunnen veroorzaken. Of zelfs maar alleen de kans erop verhogen. Nieuw onderzoek levert steeds meer van zulke genmutaties op. Die daarna in theorie dus allemaal gericht aangepakt kunnen worden.

Een groep Amerikaanse biomedici heeft nu een genmutatie ontdekt die verantwoordelijk is voor een deel van de gevallen van manie. Kihoon Han en zijn team publiceren daar deze week over in Nature. Manie is min of meer het tegenovergestelde van depressie; mensen worden er heel uitbundig van, extreem vrolijk, hyperactief, en verliezen hun remmingen. Vooral dat laatste brengt mensen met manie nogal eens in de problemen. Vaak is manie onderdeel van een bipolaire stoornis, waarbij het wordt afgewisseld met depressie.

Het onderzoek van Han is een verhaal van mensen en muizen. Bij mensen kun je niet zomaar een mutatie in een bepaald gen aanbrengen, en kijken wat dat vervolgens doet. Bij muizen wel. De Amerikaanse onderzoekers zagen dat een mutatie in een gen genaamd SHANK3 bij muizen typisch manie-gedrag opleverde. Met als bijeffect ook een soort epileptische aanvallen. Zij kwamen op het idee om deze mutatie te bestuderen, omdat hij eerder was aangetroffen bij een menselijke patiënt die het label ADHD had gekregen. Maar medicijnen tegen ADHD werkten bij deze persoon niet.

Het team controleerde daarna of de genmutatie die zij gevonden hadden echt bij muizen en mensen hetzelfde effect heeft. Bij twee patiënten die dezelfde symptomen vertoonden als de muizen – een combinatie van hyperactiviteit en epileptische aanvallen – vonden ze ook zo’n SHANK3-mutatie. Opvallend genoeg had de ene patiënt, een elfjarig meisje, het label ‘ADHD’ gekregen en de ander, een 53-jarige man, ‘manie / bipolaire stoornis’. Maar het lijkt er dus op, dat hun aandoeningen eigenlijk dezelfde oorzaak hebben.

De volgende stap was het zoeken naar een mogelijk medicijn. ADHD-medicijnen werken niet tegen deze mutatie, was al duidelijk door die eerdere anonieme patiënt en het elfjarige meisje. Sterker nog: als de onderzoekers hun muizen met de SHANK3-mutatie ADHD-medicijnen gaven, werden ze in plaats van kalmer nóg hyperactiever. Ook lithium, het middel dat in de VS als eerste keuze wordt voorgeschreven aan mensen met een bipolaire stoornis, werkte niet. Maar het middel valproaat, een ander medicijn tegen manie en bipolaire stoornissen, blijkt wel te werken bij die SHANK3-mutatie.

Dit onderzoek is nog behoorlijk klein. Maar Han en zijn collega’s vermoeden dat ze met deze genmutatie een belangrijke oorzaak van manie te pakken hebben, naast een al bekende mutatie in een gen genaamd GSK3. En het verklaart waarom niet alle mensen met manie geholpen kunnen worden met lithium. Dat werkt namelijk heel goed bij die GSK3 mutatie, maar dus niet bij deze nieuw ontdekte. Mogelijk is verder een deel van de mensen met de diagnose ADHD, maar bij wie ADHD-medicijnen niet werken, hiermee geholpen. ADHD en manie kunnen soms worden verward. Net als bij twee van de patiënten uit dit onderzoek. Maar het verschil zit hem, in dit geval, dus in de genen.